Nhiều mẹ sau sinh có những ngày tự dưng buồn vô cớ, dễ khóc, cáu gắt với người thân dù chẳng có chuyện gì lớn xảy ra. Phần lớn trường hợp chỉ là “baby blues” thoáng qua trong vài ngày đầu, nhưng nếu cảm giác này kéo dài và nặng dần, đó có thể là dấu hiệu của trầm cảm sau sinh, một tình trạng cần được quan tâm nghiêm túc chứ không phải chuyện “mẹ nào cũng vậy rồi tự hết”.
Trầm cảm sau sinh không hiếm. Các nghiên cứu ước tính cứ khoảng 10 mẹ thì có 1 đến 2 mẹ gặp phải trong năm đầu sau sinh. Nhiều mẹ không được phát hiện vì chính mẹ và người nhà nghĩ đó là mệt, là “tính khí sau sinh”. Bài này dành cho cả mẹ lẫn người thân đang ở bên mẹ.
Baby blues, trầm cảm và loạn thần sau sinh khác nhau thế nào
Baby blues gặp ở phần lớn các mẹ, khoảng một nửa đến bốn phần năm. Thường bắt đầu sau sinh 2 đến 5 ngày: dễ tủi thân, hay khóc, lo lắng, khó ngủ, rồi tự giảm dần và hết trong khoảng 2 tuần mà không cần điều trị. Mẹ cần nhất lúc này là được ngủ, được ăn và được người nhà đỡ đần.
Trầm cảm sau sinh khác ở chỗ kéo dài hơn 2 tuần, nặng hơn và ảnh hưởng rõ đến việc chăm sóc bản thân và em bé. Nó có thể bắt đầu từ lúc còn mang thai hoặc bất cứ lúc nào trong năm đầu sau sinh, hay gặp nhất là trong vài tuần đến vài tháng đầu. Vì vậy mẹ đã qua tháng ở cữ rồi vẫn có thể bị, không phải “qua cữ là xong”.
Loạn thần sau sinh hiếm, khoảng 1 đến 2 trong 1.000 ca sinh, thường xuất hiện đột ngột trong 2 tuần đầu. Mẹ có thể nghe, thấy những thứ không có thật, tin vào những điều vô lý, nói nhiều, bồn chồn không ngủ hoặc lú lẫn. Đây là cấp cứu, cần đưa mẹ đi viện ngay trong ngày. Người bị thường không tự nhận ra mình bệnh, nên người nhà phải là người hành động.
Những dấu hiệu sớm mẹ không nên bỏ qua
- Buồn bã, trống rỗng gần như suốt ngày, kéo dài nhiều tuần liên tiếp.
- Mất hứng thú với những việc trước đây từng thích, kể cả việc chăm con.
- Thấy xa cách với con, bế con mà không thấy gì, rồi lại tự trách vì “mẹ gì mà không thương con”.
- Khó ngủ dù con đang ngủ ngon, hoặc ngủ quá nhiều so với bình thường.
- Lo âu, hồi hộp, có lúc hoảng sợ vô cớ, lúc nào cũng sợ con gặp chuyện.
- Ăn không thấy ngon hoặc ăn uống thất thường, mệt rã rời dù đã nghỉ.
- Cảm thấy mình là người mẹ tồi, tự trách bản thân quá mức dù không làm gì sai.
- Né tránh bạn bè, người thân, không muốn nói chuyện với ai.
- Khó tập trung, hay quên, đôi khi có ý nghĩ tiêu cực về bản thân hoặc lo sợ làm hại con.
Một cách tự hỏi nhanh: trong 2 tuần vừa qua, mẹ có thường xuyên thấy buồn, chán nản hay tuyệt vọng không? Và có thấy mất hứng thú với gần như mọi thứ không? Nếu một trong hai câu trả lời là “có”, mẹ nên nói chuyện với bác sĩ. Ở lần tái khám, bác sĩ có thể cho mẹ làm thang điểm Edinburgh (EPDS), một bảng 10 câu hỏi ngắn dùng để sàng lọc trầm cảm sau sinh.
Vì sao mẹ bị, và ai dễ bị hơn
Không có một nguyên nhân duy nhất. Nội tiết tố giảm đột ngột sau sinh, thiếu ngủ triền miên, cơ thể đau mỏi và cả một cuộc sống thay đổi trong vài ngày cộng dồn lại. Mẹ dễ bị hơn nếu:
- Từng bị trầm cảm, lo âu trước đây, hoặc từng bị trầm cảm sau lần sinh trước.
- Thiếu người đỡ đần, chồng đi làm xa, hoặc không khí gia đình căng thẳng.
- Thai kỳ hay ca sinh khó khăn, sinh non, em bé phải nằm viện hoặc khó dỗ, khóc nhiều (mẹ đọc thêm bài trẻ khóc dạ đề).
- Gặp khó khăn khi cho con bú và bị áp lực vì chuyện sữa, xem bài mẹ ít sữa sau sinh.
- Áp lực tài chính, công việc, hoặc những chuyện lớn khác xảy ra cùng lúc.
Có một yếu tố rất “Việt Nam” mà ít ai nhắc: tháng ở cữ kiêng khem quá mức, mẹ bị nhốt trong phòng, không được tắm gội, không được ra ngoài, lại thêm những lời góp ý, so sánh từ người lớn. Ở cữ đúng cách là để mẹ nghỉ ngơi, không phải để mẹ cô lập, bài ở cữ thời hiện đại có nói kiêng gì là đủ.
Mẹ có thể làm gì cho mình
- Nói ra. Nói chuyện thẳng thắn với chồng hoặc người thân trong nhà, đừng cố gồng mình chịu đựng một mình vì sợ bị đánh giá.
- Giành lấy giấc ngủ. Cố có được một giấc liền 4 đến 5 tiếng mỗi ngày: người nhà trông con một cữ đêm (bằng sữa mẹ vắt sẵn nếu mẹ đang cho bú), mẹ ngủ phòng khác cho yên.
- Ăn đủ bữa, uống đủ nước, không nhịn ăn để giảm cân nhanh.
- Ra ngoài một chút mỗi ngày, đi bộ chậm, ngồi chỗ có nắng sớm. Vận động nhẹ có ích cho tâm trạng, cách bắt đầu có trong bài tập thể dục sau sinh.
- Bớt việc, bớt kỳ vọng. Nhà chưa dọn, cơm mua ngoài, con không theo đúng “lịch sách” cũng không sao. Chia việc chăm con, việc nhà cho người thân, cho phép bản thân nghỉ thay vì cố làm mọi thứ hoàn hảo.
- Bớt lướt mạng nếu thấy mình hay so sánh với những bà mẹ “hoàn hảo” trên đó.
Những việc này giúp mẹ dễ chịu hơn, nhưng không thay được việc đi khám nếu các dấu hiệu đã kéo dài quá 2 tuần.
Chồng và người nhà nên làm gì
Mẹ trầm cảm thường không tự đi khám, vì thấy có lỗi, vì ngại, hoặc đơn giản là không còn sức. Người ở bên mẹ mỗi ngày là người dễ nhận ra nhất.
- Hỏi thăm và lắng nghe, đừng gạt đi bằng câu “ai đẻ xong chả thế”, “nghĩ nhiều quá”.
- Nhận hẳn một phần việc về mình: một cữ đêm, tắm cho con, giặt đồ, nấu ăn. Đừng chỉ hỏi “có cần giúp gì không”.
- Đứng ra “chắn” những lời phán xét về cách mẹ nuôi con, chuyện sữa, chuyện cân nặng.
- Nếu thấy mẹ buồn kéo dài, thu mình, hay khóc, chủ động đặt lịch và đi khám cùng mẹ.
Ba cũng có thể bị trầm cảm sau khi có con, nhất là khi mẹ đang bị. Người chăm sóc cũng cần được chăm sóc.
Đi khám ở đâu và điều trị thế nào
Mẹ có thể bắt đầu từ bác sĩ sản khoa ở lần tái khám, bác sĩ sẽ đánh giá và giới thiệu đến khoa tâm lý hoặc tâm thần nếu cần. Nhiều bệnh viện lớn có phòng khám tâm lý riêng, mẹ cũng có thể đến thẳng đó.
- Trường hợp nhẹ: tư vấn, trị liệu tâm lý thường là lựa chọn đầu tiên, kèm theo việc cả nhà thay đổi cách hỗ trợ mẹ.
- Trường hợp vừa và nặng: bác sĩ có thể kê thuốc chống trầm cảm. Có những loại dùng được khi đang cho con bú, bác sĩ sẽ cân nhắc cho từng mẹ. Mẹ không tự mua thuốc, cũng không tự cai sữa hay tự ngừng thuốc khi chưa hỏi bác sĩ.
Được điều trị, phần lớn các mẹ hồi phục tốt. Để lâu không chữa thì có thể kéo dài nhiều tháng và ảnh hưởng đến cả em bé lẫn cả nhà.
Khi nào phải tìm giúp đỡ ngay
- Mẹ có ý nghĩ muốn làm hại bản thân, muốn biến mất, hoặc có ý nghĩ làm hại con.
- Mẹ nghe, thấy những thứ không có thật, nói những điều vô lý, lú lẫn, hoặc nhiều ngày gần như không ngủ mà vẫn bồn chồn.
Khi đó, người nhà đừng để mẹ ở một mình với em bé, đưa mẹ đến khoa cấp cứu gần nhất hoặc gọi 115. Nếu mẹ chỉ cần ai đó để nói chuyện, đường dây nóng Ngày Mai hỗ trợ tâm lý miễn phí qua số 096 306 1414 (13h00 đến 20h30, thứ Tư đến Chủ Nhật).
Trầm cảm sau sinh không phải do mẹ yếu đuối hay thiếu tình yêu với con, đây là một tình trạng y tế có thể điều trị được. Phát hiện sớm và nói ra với người mình tin tưởng là bước đầu tiên quan trọng nhất, không ai phải một mình vượt qua giai đoạn này.
Nguồn Tham Khảo
Mẹ Đọc Thêm
- Tags:
- Sức Khỏe Sau Sinh
Ban Biên Tập gồm Diệu Linh và nhóm cộng sự cùng làm Ba Mẹ Yêu Con. Bản nháp các bài Cẩm Nang được chuẩn bị với sự hỗ trợ của công cụ AI. Sau đó, mọi thông tin sức khỏe được đối chiếu với WHO, Bộ Y tế, AAP, CDC và trang kiến thức của nhà thuốc Long Châu, Pharmacity, An Khang. Nguồn được ghi ở cuối mỗi bài. Ban Biên Tập không phải bác sĩ. Nội dung chỉ để tham khảo, không thay thế lời khuyên của bác sĩ và chuyên gia y tế.
